Ik hoop dat je met plezier naar de podcasts geluisterd hebt. Voor vragen kun je terecht via contact@jaapvoigt.nl

De dood in het leven handelt over alle vormen van afscheid die het leven met zich meebrengt. Afscheid van een geliefde, van een levensfase, van een huis, van een bijeenkomst. Na een ernstig trauma moet er afscheid van een “oude manier van leven” genomen worden zodat het nieuwe kan ontstaan. Ook vindt afscheid plaats in november wanneer de bladeren van de bomen vallen. Het wordt dan kaal en wij keren naar binnen, zoals de bomen zich terugtrekken in hun wortels. Hoe ga jij met deze vormen van afscheid om?

De laatste levensfase en de fysieke dood vormen het einde van het leven hier op aarde. Hoe gedraag ik mij in die laatste fase en blaas ik de laatste adem in vrede of in strijd uit? Is er een vorm van leven na de dood? Dit zijn vragen die een nader onderzoek behoeven.

Als ik nadenk over mijn leven dan helpt mij de “Dao Dé Jing van Lao Zi” (Chinese filosofie) die zegt: De Dao geeft geboorte, Dé voedt op, beschermt, voedt, in de dingen, waaronder de mens, neemt (het leven) vorm aan en de omstandigheden noodzaken de dingen om zich te ontwikkelen.

Verwondingen oplopen en ziekte ondergaan horen bij het leven; het overkomt iedereen, onontkoombaar. De vraag is niet hoe verwondingen en ziekte te vermijden, maar hoe er mee om te gaan. Afwending van verwondingen en ziekte brengt een staat van vergetelheid; een energetisch zwart gat waarin consumptiegedrag en depressie zegeviert en heling van binnenuit onmogelijk wordt gemaakt.

Om vitaal te blijven wordt de vraag waar je inspiratiebronnen liggen wordt steeds belangrijker. Hoe stem je daarop af? En hoe maak je te midden van je voortgaande leven daar tijd voor?

Wie waren en zijn nu mijn vrienden en wie zijn mijn metgezellen in dit leven? en Hoe ga ik om met onbeantwoorde liefde?

Bestaat er iets dat aan het eind van mijn leven niet doodgaat?

Een cluster van vragen die in mijn leven steeds terugkomt is: “In hoeverre kan ik de wereld naar mijn hand zetten? “Neem ik eigenlijk ooit beslissingen die de richting van mijn leven bepalen? In hoeverre is dit leven een autonoom proces waar ik alleen maar aan mee kan doen of mij er egen kan verzetten?”

Ik kom tot de conclusie dat mijn persoonlijkheid uitsluitend bezig is met het maken van continuïteit, veiligheid en zekerheid en zichzelf wijs maakt dat dat ook kan. En toch slaagt dat nooit. Altijd weer komt het onverwachte en het ongewenste “roet in het eten” van de wensen van de persoonlijkheid strooien.

Hoe kan ik meedoen aan een proces waarin mijn persoonlijkheid niet meer de baas is maar een instrument wordt dat meehelpt de gaven en talenten die ik heb ten dienste van anderen en de wereld te stellen?

Hoe ga ik op met de conditioneringen die mijn doen en laten maar blijven bepalen? Houdt dat proces ooit op?

Cheiron was een held die aan de zijde van Heracles streed en vele overwinningen behaalde. Hij was een beroemd boogschutter die de giftige pijlen van Heracles afschoot. Totdat hij per ongeluk in zijn eigen voet schoot. Omdat hij van uit zijn vaders kant onsterfelijk was, ging hij niet dood maar leed verschrikkelijke pijnen. Zijn hele leven is hij op zoek geweest naar een behandeling, bv met kruiden en baden. Daarin verzamelde hij een grote hoeveelheid kennis waarmee hij andere mensen kon helpen. Zichzelf kon hij nooit genezen.

Dit concept zal iedereen die al een tijd met persoonlijke en geestelijk werk bezig is kunnen helpen. Sommige thema’s blijven namelijk in een leven terugkomen, alsof ze onopgelost blijven en zich maar blijven herhalen. Gedachten als “Ben ik nu alweer in een regressie terecht gekomen?” en “Heb ik dit nu nog niet opgelost” steken dan de kop weer op.

Het is echter zo dat ieder mens in deze aardse werkelijkheid een “wond” meekrijgt en die “wond” veroorzaakt een pijn die onontkoombaar onder ogen moet worden gezien en behandeld moet worden. Die behandeling van de eigen wond leidt ertoe dat er “gereedschappen” ontwikkeld worden die als kwaliteiten en helende vermogens in gezet kunnen worden naar de wereld en andere mensen. De ontwikkelde “gereedschappen” werken nooit voor de mens zelf en de wond zal levenslang aanwezig blijven. Er kan alleen beter mee om gegaan worden, maar er zal nooit heling plaats vinden.

Jung onderscheid bij de anima en de animus beelden die in vier “lagen” van bewustzijn liggen, lopend van primitief, materieel, tot hoog geestelijk, spiritueel. De beelden van toen behoren bij de tijdgeest van toen en vragen om verfijning en verdieping in de huidige tijd. Daarin kan ieder zijn eigen beelden ontdekken die toch binnen het concept van anima en animus vallen.

Het gaat hier niet over mannen en vrouwen maar over manlijke en vrouwelijke principes die zich zowel in mannen als in vrouwen, als in alle manifestaties van de zichtbare wereld voor doen. Het veelgebruikte yin-yang symbool vanuit de Chinese filosofie is een helder beeld van deze principes.

Deze twee principes zijn in hun werking gericht op harmonie, dat wil zeggen waar de één te veel of te groot wordt komt de ander in beeld om evenwicht te brengen. Yin en yang zijn aanvullende tegendelen die elkaar nodig hebben om tot een creatie te komen. Aanvullende tegendelen leiden tot polariteit waarbij tegendelen verbonden blijven. Ontkenning van de één of de ander leidt tot dualiteit en splitsing.

Deze twee krachten brengen harmonie als zij beide op een juiste neutrale manier aangewend worden. Dan schemert het eenheidsprincipe door de polariteit heen en is er sprake van een dynamische veiligheid.

In hun vervormingen leiden zij tot spanningen en conflicten en gaat de persoonlijkheid op zoek naar een statische zekerheid (die nooit gevonden wordt).

En met dit soort vragen start een zoektocht naar antwoorden. Gelukkig zijn vele mensen ons voorgegaan en hebben richtingaanwijzers achtergelaten die gevolgd kunnen worden.

Daarbij wordt het ons gaandeweg duidelijk dat we enerzijds alleen zijn, we worden alleen geboren en gaan alleen dood, en anderzijds dat we andere mensen nodig hebben om samen op weg te blijven naar een zinvol leven. We zijn “met anderen alleen” zoals de titel van een boek van Stephan Bachelor luidt.

Wij zijn op zoek naar vriendschap en naar metgezellen omdat wij, als mens, een diepe wens hebben om onderdeel van een gemeenschap te zijn. Een gemeenschap waar iedereen gelijk is aan elkaar, waar resonantie heerst en waar vragen belangrijker zijn dan antwoorden en kleinschaligheid gevierd wordt.

Sinds de jaren ’80 van de vorige eeuw is het begrip transformatie de wereld van de persoonlijke groei en de organisatiekunde ingekomen. Daarbij heeft een afschuwelijke verdunning van dit diepgaande begrip plaats gevonden. Termen als “flow state”, “uitdagingen” en “valkuilen” suggereren dat de (collectieve) persoonlijkheid dit proces kan sturen. Niets is minder waar.

Transformatie handelt over het ervaren van de dood in het leven. Het gaat over het “ik” dat sterft omdat het ten einde raad is en beseft dat de wereld om hem heen niet maakbaar is. Dat het “ik” een kleine rol speelt in een autonoom proces dat LEVEN heet.

Het begrip vergeving kan ook geplaatst worden in het proces van traumaverwerking. Een trauma wordt dan gezien als een gebeurtenis die je met je verworven vermogens wat betreft menszijn niet kan behandelen. De verbijstering is te groot. Het overlevingsmechanisme is dat je in “een bubbel verdwijnt”.

Bij de traumaverwerking zijn er ook fasen te onderkennen die te vergelijken zijn met die van het proces van vergeving. Het is van belang dat je zelf (en je hulpverlener) beseft dat je nooit meer de “oude” zal worden. Je zal een “ander mens” moeten worden. Daarmee wordt het trauma een “deur’ naar een andere werkelijkheid in je bestaan.

Dan komt de vraag naar de mogelijkheid tot vergeving. Wat is vergeving? Zijn er voorwaarden aan verbonden waaraan de ander moet voldoen? Bijvoorbeeld het tonen van berouw. Of kan vergeving ongeacht de ander plaats vinden? Zijn er dingen in je bestaan gebeurd die onvergeeflijk zijn?

En als je zelf de dader bent kan je jezelf dan vergeven en op grond waarvan?

De verwondering is nog geen houding of gevoel, maar de concentratie waaruit eventueel een houding of een gevoel kan ontstaan. Verwondering die geen uitweg kiest heeft alle potentie nog in zich. Hierdoor is er een direct contact met het Onnoembare Mysterie van het bestaan.

Verwondering is een schok, een gebeuren, dat onmogelijk is te integreren in een bestaand systeem en waaromheen nooit een nieuw systeem kan ontstaan. Wie verwonderd is en blijft zal nooit deel worden van een instituut.

De verwondering is niet zonder gevaar; zij kan desintegratie van het huidige bestaan betekenen. Daarom is de verwondering een verschijnsel waaraan weinigen zich overgeven om van daaruit te denken en te leven. Bij voorkeur volstaat men ermee de verwondering van haar gevaarlijk karakter te ontdoen. Men heeft dan een vrij romantische opvatting.

De verwondering is niet het begin, maar het beginsel, het principe en de grondstructuur. Zij is de enig adequate houding tegenover het Mysterie van het Leven. De verwondering brengt een moment van stilstand in het denken.

Vanuit filosofisch oogpunt is ons gehele leven, van de geboorte tot de dood, niets anders dan een ‘performance’.

In de loop van de eeuwen ontstond er een filosofie van de ’performance’. Al in 1528 komt er een boek uit waarin drie fasen onderscheiden worden: dat zijn decoro, spezzaturo en grazia.

Ten eerste is er decoro. Dat is alles dat te maken heeft met voorbereiding door studie, ontwikkeling en verfijning en door oefening en techniek. Het handelt over de uiterlijke verschijning van de voorstelling.

Ten tweede is er sprezzatura, een bliksemachtige energie die moed, brutaliteit tot zelfs een vorm van roekeloosheid en opwinding in zich draagt. Spezzaturo is plezier beleven in het moment, een liefde voor improvisatie, het spelen met een soort gecalculeerde onbezorgdheid.

Decoro is te zien als de schering en spezzatura als de inslag. Met schering en inslag wordt het patroon van het leven en van een voorstelling geweven.

Als het leven en een voorstelling slechts zou bestaan uit het in balans houden van decoro en spezzatura dan zouden we het nog relatief gemakkelijk hebben. Want beide fases zijn door de mens te bevatten en met oefening en ervaring te verkrijgen. Er is echter een derde, uiterst fundamenteel en centraal principe waar decoro en spezzatura voor dienen te buigen.

Dit derde principe is grazia. Grazia is de Christelijke ‘genade’ met daarbij een zweem van heidense magie. Grazia is een Goddelijke kwaliteit, niet te bevatten, niet toe te eigenen, aan niemand toebehorend en zonder einde. Als het aanwezig is dan wordt het ogenblikkelijk door de performer en het publiek herkent, al zal iedereen er zijn eigen woorden aan geven.

Grazia wordt in de eerste instantie niet in de noten en de woorden opgemerkt maar veeleer in de stilte tussen de noten of de woorden. Grazia is een gift die aan niemand anders toebehoort dan aan de bron waar het vandaan komt. Het is tegelijkertijd opwindend en stil. Het is een staat van verrukking.

Voor het bewustzijn zich vanaf het vierde levensjaar ontwikkelt leeft de mens een “energetisch bestaan”. Er gebeurt veel dat ons verdere leven bepaalt. De Tsjechische psychiater Grof gaat nog verder en legt een grote nadruk op de prenatale ontwikkeling. Hij stelt dat de mens vanaf de conceptie tot het vierde levensjaar 95% van al zijn energetische ervaringen voor dit leven opdoet. Dat zou de blauwdruk van het lot kunnen zijn. De rest van het leven besteedt de mens om bewustzijn bij die ervaringen te krijgen. Die bewustzijnsontwikkeling vindt plaats omdat die energetische imprint als een soort magneet bepaalde ervaringen in het leven aantrekt; dat zijn de grote levensthema’s. Zou dat de blauwdruk van het lot kunnen zijn?

De tekst van het eerste lange gedicht is geïnspireerd op een Comic Book, de serie “Sandman” van Neil Gaiman. Daarna zijn teksten van T.S. Eliot en de Nederlandse dichteres Vasalis gebruikt.

In het leven van ieder mens kan een punt komen, bijvoorbeeld door crises of het verlies van een naaste, dat hij zich “omkeert” en een Weg terug naar een (Levens)bron wenst te vinden. Alle geestelijke stromingen zijn voortgekomen uit die omkeer en die zoektocht. Daar zijn de grote geschriften uit voort gekomen. Maar ook alle kunstenaars zijn op een eigen wijze op zoek naar een bron. Soms zijn het historische perioden die voor de zoekende mens een inspiratiebron zijn.

Het gaat erom dat de mens via zijn/haar geestelijke voorgangers een weg vindt in dit leven. Dan staat hij/zij in een traditie met de opdracht die door zijn eigen leven heen actueel te maken in deze tijd.

Alle geestelijke stromingen hebben een eigen indeling en de kennis daarvan werkt verhelderend. De geestelijk stroming van de Advaita kent zes innerlijke vijanden: ongebreidelde ambitie, hebzucht, woede, valse gehechtheid, ijdelheid en afgunst. Deze dient ieder mens in zijn eigen binnenwereld te bestrijden.

Het mythische verhaal van de val van de mens, in iedere geestelijke stroming weer anders verteld, is niet een eenmalige historische gebeurtenis, maar een dagelijks terugkerend gegeven in het leven van ieder mens.

Schmink jezelf, ontwerp een gestalte (demon) die je wilt belichamen, en maak tekst aan de hand van drie vragen. 1. Welk deel van de mensheid en de wereld neem jij op je om te vernietigen? 2. Hoe pak je dat aan, visie, strategie, tactiek? 3. Als het niet lukt wat zij je laatste maatregelen? Constateer na afloop dat alles wat je kan bedenken in de feitelijkheid al bestaat in deze wereld. Dat is schokkend.

Besef dat je dit spel alleen maar kan spelen vanuit de Liefde, met als doel een transformatie van het kwaad naar een vloeiende kwaliteit. Waak je voor een te grote identificatie met het kwaad, dat is ongezond.

Het kwaad kan in alle menselijke verhoudingen onderling en in de verhouding van de mens tot zijn omgeving voorkomen. De basis instelling is beschreven door John Milton in zijn gedicht “Paradise Lost” als: “het is beter te heersen in de hel dan te dienen in de hemel.”

Het kwaad is te herkennen in verschillende gedaanten: fysiek geweld, verzwaring of te luchthartig, zaaien van twijfel en het gebruik van halve waarheden.

Er bestaat yin en yang kwaad. Yin kwaad kenmerkt zich bijvoorbeeld door afwending, schuld door nalatigheid en Yang kwaad wordt onder andere gekenmerkt door agressie en grensoverschrijdend gedrag. Een snelle afwisseling tussen die twee heeft een grote verwoestende uitwerking.

Het is heden ten dage vaak moeilijk vast te stellen waar de grens tussen goed en kwaad ligt.

Ook Plato belegd in zijn “Symposion” een bijeenkomst waarin over verschillende definities van de liefde gesproken wordt. Alle woorden die daar gesproken zijn kunnen meteen herkend worden in de huidige tijd!

Liefde met een kleine l speelt zich af in het horizontale vlak, tussen de mensen en in relatie met dieren, planten en bodemschatten. Daar heerst ook belang en vaak wordt het belang zo groot dat de liefde verdwijnt. Is het wel mogelijk om de Liefde te manifesteren in het horizontale vlak?

In ieder geval wordt de Liefde en de liefde in het horizontale vlak meestal door de persoonlijkheid toegeëigend en daaruit is de grootste industrie, het beste “verdienmodel”, ontstaan dat de ware liefde vervuild en de Liefde van de verticale lijn blokkeert.

De liefde is Onnoembaar, onbegrijpelijk, het is te vinden in de stilte, in de ruimte tussen de woorden en in de leegte tussen de mensen.

Het is zo groot en het is zo klein,

het is zo vervullend en het is zo wreed,

het is alles wat wij wensen en als wij het verliezen,

zijn wij alles kwijt.

Het is het essentie van ons leven en gaat door de dood heen.

Over de Liefde met een grote L die zo waar is en

de liefde met een kleine l in de wereld die ook zo waar is,

is al sinds het begin van de mensheid veel verwarring

en ook nu weten we vaak niet waar we het over hebben

en wat ons wel en niet te doen staat.

We Weten dat er iets echt waar is en

we weten niet meer wat.

Het houdt ons iedere dag bezig.

de Liefde??

Wat is er in Godsnaam met de Liefde met een grote L gebeurd

op weg naar de liefde met een kleine l tussen de mensen?

Uit: Encheiridion van Epitectus handboekje: Over Onderscheidingsvermogen

1. Van al het bestaande hebben wij sommige dingen in onze macht. Andere niet. In onze macht hebben wij onze meningen, ons streven, onze begeerte en afkeer. Al deze dingen kunnen wij zelf bewerkstelligen. Oefen u daarom van het begin af aan bij ieder onaangenaam verschijnsel te zeggen: “Het is slechts een verbeelding en helemaal niet de zaak zelf.” Onderzoek dit verschijnsel vervolgens en maak onderscheid met de maatstaven die ge hebt en waarvan de eerste en belangrijkste is: of het iets is wat behoort tot de dingen die in onze macht liggen of niet. En als het iets is wat niet in onze macht ligt, laat dan het antwoord vanzelfsprekend zijn: “Voor mij heeft het geen betekenis”.

Uit: Overpeinzingen van Marcus Aurelius over Onderscheidingsvermogen

(Hègemonikon is letterlijk “gids” of “het leidende principe”)

Boek twee

1. “Zeg tot uzelf bij het aanbreken van de dag: Vandaag zal ik allerlei mensen ontmoeten, de bemoeial, de ondankbare, de onmatige, de bedrieger, de afgunstige, de eenzelvige… Ze werden zo omdat zij Goed niet van Kwaad kunnen onderscheiden. Maar ik heb de natuur van Goed en Kwaad doorgrond en gezien dat het ene vol schoonheid is en het andere afschuwwekkend. Bovendien heb ik de natuur van de zondaar doorgrond en ontdekt dat wij verwant zijn, niet omdat wij van hetzelfde bloed of hetzelfde zaad zijn, maar omdat wij deel hebben aan de geest en de goddelijke vonk. Ik kan door geen van hen gekwetst worden, want wat lelijk is, bindt mij niet. Ik kan niet boos worden op mijn naaste of hem haten, want wij zijn tot bestaan gekomen om samen te werken, zoals de voeten, de handen, de oogleden en de boven- en ondertanden. Daarom is het in strijd met de Natuur om elkaar tegen te werken, en dat doen wij door ons aan elkaar te ergeren en afkeer van elkaar te hebben.”

Uit: Shankara: Vivekachudamani ‘Kroonjuweel van Onderscheidingsvermogen’.

Commentaar van Philip Renard

Over Bevrijding en het Ware Onderscheid

De titel Viveka Chūdāmani heb ik vertaald als ‘Het ware onderscheid – het juweel waar alles om draait’. Wat wordt in de tekst bedoeld met ‘het ware onderscheid?’ In het Sanskriet betekent viveka gewoon ‘onderscheid’, en in de Viveka Chūdāmani wordt het ware onderscheid toegelicht als het onderscheid tussen het ‘Zelf’ en het ‘niet-Zelf’.

Uit: Yoga Sootras van Patanjali (II-26)

VIVAYKaKHYAATIR AVIPLAVAA HAANOPAAYAH

Letterlijk: Onderscheidend vermogen tussen het Onnoembare en menselijke stilte – voortdurend – loslaten – binding - methode

Onophoudelijke onderscheidingsvermogen is de methode tot verlossing en het loslaten van binding / hechting.

In het oude Chinese geschrift “Geheime notities over het kennen van de Weg” uit de late Qing dynastie (1644 – 1911) zegt een anonieme Taoïst:

De Oude man van heldere sereniteit heeft gezegd:

“Er bestaat helemaal niets in de wereld wat niet zowel ware als onware kanten heeft, dus is het van primair belang dat studenten leren duidelijk onderscheid te maken.

Ware beoefening is totale oprechtheid. Het is niet een kwestie van het wereldse uit de weg gaan of je helemaal afzonderen, en evenmin hoef je je volledig te storten op het zitten en het reciteren van teksten. Essentieel is dat we het onware in het ware weten te zuiveren om het ware eruit te puren. Alleen zo is de ware realiteit van totale oprechtheid te bereiken.

Het onware staat tegenover het ware. Vandaar dat, als dat niet beëindigd wordt, het ware erdoor geschaad wordt.

Zelfs mensen die wat meer bewustzijn hebben en de kunstmatigheid van de wereldse zaken helder zien, merken hoe lastig het blijft om dit kunstmatige op te geven als zij het ware leren cultiveren. Willen ze het echt proberen, dan moeten ze zichzelf eerst binnen die kunstmatigheid zien te zuiveren, net zolang totdat ze zich er gewoon niet meer toe aangetrokken voelen. Is het kunstmatige eenmaal opzijgezet om echt het ware te vinden dan zal hen dat ook gaan lukken.

In een functie neem de mens een herkenbare plaats in de samenleving in en ieder mens heeft een functie met bijbehorende taak. De persoon is de mens achter de functie, de vraag: ”wie ben ik” en de opdracht, “ken uzelf” zijn op het persoonlijke aan de orde. Het archetypische element van de mens zijn de “gestalten” die zo oud zijn als de mensheid en die nu, in deze tijd, zich door jou wensen uit te drukken (archetypen als moeder, vader, kind, strijder, staatsman, wijze, heler, ordebewaker, leider, enz., enz.).

Het verkrijgen van een harmonische afwisseling tussen de uiterste polen is een van de grote opgaven die het leven op aarde aan de mens stelt.

Patanjali, een grote Indiase wijze, zegt dat er vijf kenmerkende hindernissen op deze aardezijn waar iedereen mee te maken krijgt. Dat zijn: vergeten waar je vandaan komt, het ontwikkelen van een afgescheiden “ik” dat lijden veroorzaakt, er is sprake van afstoting en aantrekking en er is een grote angst voor de dood.

Hoe herkennen we dat in ons eigen leven en wat doen we daar mee?

In dergelijke situaties heeft de mens zich van oudsher afgevraagd of er een weg uit dit lijden was, dat kennelijk inherent aan het menselijke bestaan is. Het antwoord van alle geestelijke stromingen die vanaf rond 500 v.Chr. in alle cultuurgebieden zijn ontstaan is bevestigend. De stichter van iedere stroming geeft een Weg aan, vaak met regelgeving, die mensen kunnen volgen en houvast kan bieden in moeilijke tijden.

Het grote gevaar is uiteraard dat die regelgeving verwordt tot dogma’s die in relatie tot andere stromingen leiden tot onverdraagzaamheid.

Het is van groot belang dat wij het lijden dat het leven op ons bord legt werkelijk aan te gaan. Alle geestelijke stromingen zijn het erover eens dat het aanvaarden van het lijden de grote mogelijkheid vormt tot een zinvolle groei en rijpwording die leidt tot wijsheid.

Het Zijn is een volstrekt andere dimensie die zich afspeelt op de verticale lijn en gaat over het bestaan dat geen zichtbare vorm heeft, over begrippen als kwaliteit, bezieling en intentie.

Hoe Hebben en Zijn samenhangen en afgewisseld dienen te worden is een grote opgave in ons leven. De verwarring wordt maximaal omdat we “een stukje Zijn willen Hebben” en dat is onmogelijk.

De verticale lijn gaat over aansluiting op de levensstroom, over creatief vermogen, bezieling en werking. Al deze ervaringen komen voort uit een eenheidsbesef en brengen ons, nadat er vormen uit voort zijn gekomen, ook weer terug naar die Eenheid.

Het verkrijgen van een harmonische relatie tussen deze twee werkelijkheden is de grote opgave in het leven van alle mensen.

In de expansiefase vindt opbouw van potentie, uitbreiding en groei in de zichtbare wereld plaats. De contractie fase kenmerkt zich door terugtrekking, verwerking en vormgeving. In de statische fase versmelten deze twee tot een Eenheid, waaruit weer een nieuwe cyclus ontstaat.

In onze samenleving is het ritme van deze fasering ernstig verstoord en dat heeft grote gevolgen.