"Bouw een boot en zoek het leven"

Deze podcast wordt mogelijk gemaakt door dakzaken

Er zijn mensen die het leven ondergaan. En er zijn mensen die het leven ontleden — met de honger van een ontdekkingsreiziger en de precisie van een forensisch wetenschapper. Jos Otten behoort ondubbelzinnig tot de tweede categorie.

Geboren op 19 november 1942 op Java, te midden van de wereldgeschiedenis op haar meest gewelddadig, begon zijn leven al als een verhaal dat verteld moest worden. Zijn vader zat in krijgsgevangenschap. Zijn moeder — een Indo-vrouw wier eerste taal Maleis was, haar tweede Duits en haar derde pas Nederlands — moest alleen zien te overleven in een wereld die op zijn grondvesten trilde. En de kleine Jos? Die overleefde ook. Letterlijk.

Hij bracht tweeënhalf jaar door in het Japanse interneringskamp Lampersari in Semarang. Als kind van nog geen drie jaar was de Japanner voor hem "de boeman" — het schrikbeeld waarmee zijn oma hem aanspoorde zijn eten op te eten. Rachitis. Hongeroedeem. Pellagra bij zijn zusje. En toch: geen bitterheid. Geen zelfmedelijden. Geen behoefte om het verleden als een schild vóór zich te dragen.

"Kijk," zegt Jos in deze aflevering, "het waren overlevers. Het is geweest. We hebben het overleefd. Swam erover. We gaan door."

Dat is de toon van zijn leven. En het is precies die toon die deze aflevering van Pensionado zo bijzonder maakt.

Een man met vele lagen

Jos Otten is meester in de rechten én drs. in de economie. Hij werkte bij de Gemeentegiro en KPN, was directeur aan de Hogeschool van Amsterdam en heeft een indrukwekkend professioneel parcours achter de rug. Maar wie denkt dat dát het verhaal is, heeft het mis. Want achter de titels en functies schuilt een man die al zijn hele leven op zoek is naar iets veel fundamentelers: verloren betekenis.

Die zoektocht heeft een zeer concrete, bijna poëtische uitingsvorm gevonden: de Amsterdamse gevelstenen. Al meer dan 35 jaar is Jos voorzitter en oprichter van de Vrienden van de Amsterdamse Gevelstenen — een vereniging die de verborgen verhalen achter elke steen optekent, restaureert en bewaart. "Forensisch zoeken naar betekenissen," noemt hij het zelf. En wie hem hoort praten over een gevelsteen, voelt hoe hij in elk stukje baksteen een mensenleven ziet.

Het is dezelfde blik waarmee hij zijn eigen verleden beschouwt. Geen nostalgie, geen slachtofferrol — maar aandacht. Nieuwsgierigheid. De bereidheid om precies te kijken wat er werkelijk is.

Over trauma en veerkracht: een ongemakkelijke boodschap

Jos is niet bang om controversieel te zijn. In een wereld waar intergenerationeel trauma steeds vaker als identiteitsanker wordt ingezet, kiest hij bewust voor een andere koers.

Hij noemt het "prostitutie" — een woord dat confronteert, maar dat hij met volle overtuiging gebruikt — wanneer nakomelingen van kampslachtoffers het leed van hun ouders en grootouders toe-eigenen als hun eigen trauma. "Die mensen die praten er nooit over. En de tweede en derde generatie zeggen, daar leid ik onder. Dat vind ik misbruik."

Het is een uitspraak die kan schuren. Maar Jos spreekt vanuit ervaring: hij was er zelf bij. Hij droeg het in zijn lijf, in zijn botten, in de putjes die achterbleven als je je vinger in je been duwde door het vocht van de honger. En zijn conclusie is helder: het verleden vormt je, maar het hoeft je niet te beheersen.

Die filosofie heeft hij niet uit een zelfhulpboek. Die heeft hij geleefd.

Het verhaal van een appel en een witte stok. Twee kleine herinneringen zeggen meer over Jos Otten dan een heel curriculum vitae.

De eerste: zijn vader die de moeite neemt een stok wit te verven voor Koninginnedag op school — een detail dat de stijve militair plotseling menselijk maakt, en dat Jos na meer dan zeventig jaar nog steeds ontroert.

De tweede: een appel die zijn vader van hem afpakte, waarvan Jos een hap had geweigerd te geven. Zijn vader nam de appel toch. Jos gaf hem terug: "Eet op." Nee. "Ik hoef hem niet meer." En op die manier — met de koppigheid van een kind dat begrijpt dat een vraag ook echt een vraag moet zijn — verschijnt al vroeg de man die Jos zou worden. Iemand die macht herkent en er innerlijk tegen vecht, ook als hij uiterlijk meegaat.

Een leven vol keuzes — en de liefde die laat komt

Doorheen het gesprek neemt Jos ons mee langs de fasen van zijn leven, via een bijzonder reflectiemoment: keuzes die hij maakte van zijn zesde tot zijn drieëntachtigste jaar. Van de nieuwsgierige jongen in de Indische sfeer van zijn jeugd, via de frustrerende middelmaat van instituties, naar de man die op zijn vijftigste nog vond dat je geen haast hoeft te hebben — en die zijn grote liefde pas laat in zijn leven tegenkwam.

"Fijn dat ik een eindje met je mocht oplopen in het leven," zegt hij over haar. En in die zin ligt een hele wereld: dankbaarheid zonder sentimentaliteit, hechting zonder bezit, liefde als een gezamenlijk pad — niet als een eindbestemming.

"Bouw een boot en zoek het leven"

Het mooiste moment van dit gesprek is misschien wel het moment waarop Jos een boodschap meegeeft aan jongeren. Hij doet dat niet met een wijsheid uit zijn eigen hoofd, maar leent het van het oudste verhaal dat de mensheid kent: het Gilgamesj-epos.

Daarin spreekt een god niet rechtstreeks tot de sterveling, maar tot de riethuiswand waarachter hij slaapt: "Riethut, riethut, wand, wand — luister, begrijp toch. Bouw een boot en zoek het leven."

En dat is zijn boodschap. Simpel. Oud. Onverwoestbaar.

Er komen nare dingen op je pad. Altijd. Bouw een boot. Zoek het leven. Laat de rest los.

Tot slot

Jos Otten is drieëntachtig jaar. Hij heeft nog 923 boeken te lezen, een reis naar Indonesië gepland en een archief gevelstenenverhalen dat vastgelegd moet worden. En hij heeft de rustige zekerheid van iemand die weet: "Het loopt altijd weer anders dan je denkt." Niet als berusting. Als bevrijding.

Luister naar aflevering 48 van Pensionado — en laat je meenemen door het leven van een man die de weethonger naar betekenis nooit heeft laten doven.

Email: patrickoudijk@me.com